Bazylika Zwiastowania
Najświętszej Marii Panny

Sanktuarium Zwycięskiej
Matki Pocieszenia

byłe Opactwo Kanoników Regularnych (CRL)
obecnie Towarzystwo Świętego
Franciszka Salezego(SDB)

Zwycięska
Matka Pocieszenia

koronowana
6 wrzesnia1970 roku

data nadania tytułu
bazyliki mniejszej 
10 kwietnia 1967 roku 

Diecezja Płocka

Obraz MB

Opactwo kanoników regularnych i kościół pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Czerwińsku znajdują się na prawym, wysokim brzegu Wisły. Historia tego miejsca przez stulecia była nierozerwalnie związana z historią tutejszego klasztoru, powstałego w XII w. Pierwszy dokument wspominający o Czerwińsku, pochodzący z 1155 r., to bulla protekcyjna papieża Hadriana IV, wystawiona na prośbę tutejszego przeora Gwidona, w której papież objął opiekę na klasztorem i jego dobrami. Jednak nie tylko związek z klasztorem miał wpływ na rozkwit miejscowości. Położona nad Wisłą, stanowiła ważny punkt na szlaku handlowym łączącym Pomorze z Mazowszem. Była też ważnym miejscem obronnym podczas najazdów pruskich, jaćwieskich i litewskich. W lipcu 1410 r. wojska polskie Jagiełły przeprawiały się pod Czerwińskiem przez Wisłę, by połączyć się z wojskami litewskimi i uderzyć na państwo krzyżackie.
Klasztor kanoników regularnych założony został w II ćwierci XII w., a jego fundatorem był Aleksander z Malonne, biskup płocki w latach 1129–56. Zapewne w fundacji uczestniczyli też książęta Bolesław Kędzierzawy i Henryk Sandomierski. Istnieje również podejrzenie, że w przygotowaniu fundacji mógł mieć udział Bolesław Krzywousty.
Pochodzenie sprowadzonych tu kanoników regularnych nie jest ostatecznie rozstrzygnięte. Być może pochodzili oni z opactwa św. Idziego w Lie`ge. Kanonicy prowadzili działalność duszpasterską, a także charytatywną. W dokumentach z XIII w. wymieniany jest szpital przyklasztorny. Klasztor, od początku dobrze uposażony, rozwijał się prężnie pod względem ekonomicznym. Początkowo jego przeor raczej nie podlegał żadnej kongregacji. Dopiero od końca XII w. opat podlegał faktycznie jedynie biskupowi płockiemu i zasiadał w płockiej kapitule katedralnej. W 1514 r. klasztor przyłączył się do kongregacji laterańskiej, co wynikało m.in. ze sporu, jaki toczył ówczesny opat Ambroży z biskupem Erazmem Ciołkiem na tle zarządzania podległymi parafiami. Przyłączenie się do kongregacji laterańskiej oznaczało wyjęcie klasztoru spod władzy miejscowego biskupa.
Klasztor pełnił ważne funkcje obronne, często bywali tu też dostojnicy kościelni i książęta mazowieccy. W 1361 r. przebywał tu Kazimierz Wielki. W lipcu 1410 r. Władysław Jagiełło po przeprawie przez Wisłę modlił się tu o powodzenie swej wyprawy przeciwko Krzyżakom, a po bitwie pod Grunwaldem ponoć ofiarował klasztorowi w podzięce swój hełm. W XV w. był on sceną wielu istotnych wydarzeń politycznych: w 1419 r. rokowań z królem Erykiem Pomorskim, w 1422 r. przywileju czerwińskiego i sejmów mazowieckich.
XVI w. to początek okresu opatów komendatoryjnych, zajmujących się wyłącznie czerpaniem dochodów z dóbr opactwa. Pierwszym z nich był sekretarz królowej Bony, Jan Lewicki. Wymienić tu można także braci królewskich: Andrzeja Batorego, Karola Ferdynanda Wazę i Michała Poniatowskiego. Zjawisko to powodowało konflikty w zgromadzeniu. Zakonnicy próbowali sprzeciwić się woli opatów, ale bezskutecznie. Popularności wciąż przysparzał klasztorowi uznany za cudowny obraz Matki Boskiej Czerwińskiej, często odwiedzany przez króla Jana Kazimierza. Król uhonorował go, składając tutaj chorągwie zdobyte na Kozakach. Mimo to postępował długotrwały proces marginalizacji opactwa.
Jego zwieńczeniem była kasata klasztoru w 1819 r. Decyzję tę podjął arcybiskup warszawski Franciszek Malczewski na dzień przed śmiercią. Kanoników usunięto z kościoła i klasztoru, zabierając cały majątek wraz z cennymi dziełami sztuki i biblioteką liczącą 3000 tomów. Ograbiono również obraz z królewskich i innych wotów. Ostatni kanonik, pozostały tu dla obsługi parafii Onufry Barcikowski zmarł w 1833 r. Klasztor objęły norbertanki usunięte z Płocka. W 1902 r. norbertanki także odeszły z Czerwińska, a  w 1923 r. ich miejsce zajęli księża salezjanie, którzy podjęli się odbudowy klasztoru, zniszczonego, gdy stał opuszczony.
Kościół Zwiastowania NMP, choć we właściwej swej bryle pochodzi z II ćwierci XII w. i uznawany jest za bardzo cenny zabytek architektury romańskiej, w rzeczywistości nosi na sobie piętno wielu przebudów, które spowodowały dodanie mu cech gotyckich i barokowych, co spowodowało zatarcie nieco romańskiego charakteru.
Został zbudowany z ciosów granitowych jako trójnawowa bazylika pozbawiona transeptu, z niewielkim prezbiterium. Wschodnia para arkad międzynawowych, poprzedzająca prezbiterium, szersza i wyższa od pozostałych, tworzyła tu rodzaj pseudotranseptu, czyli nawy poprzecznej. Ciekawym rozwiązaniem było przedzielenie wnętrza kościoła zmiennym systemem podpór międzynawowych w rytmie kolumna – filar – kolumna. Od wschodu nawy boczne i prezbiterium zakończone były absydami. Wnętrze nawy głównej nie posiadało stropu belkowego ani sklepienia. Stropy miały być tylko w nawach bocznych. Nawa główna łączyła się z bocznymi poprzez półkoliste arkady, wsparte na ustawionych na zmianę kolumnach i filarach. Para arkad najbliższych prezbiterium była szersza i wyższa od pozostałych.
Od zachodu kościół zwieńczono dwoma wieżami czworokątnymi, posiadającymi biforia na trzech górnych kondygnacjach. Wewnątrz kościoła, w przestrzeni między wieżami znajdowała się empora. Pierwsza poważniejsza przebudowa miała miejsce po pożarze z 1328 r. Wydłużono wówczas prezbiterium ku zachodowi, w głąb kościoła, poprzez poprowadzenie ścian do wnętrza nawy i likwidację pierwszej pary międzynawowych arkad. Kolejne przebudowy gotyckie miały miejsce w początkach XV i na przełomie XV i XVI w. Dokonano wtedy gotyzacji wnętrza oraz przebudowano fasadę zachodnią, wznosząc kruchtę z gotyckim szczytem. W tym okresie również dokonywano przebudów kaplic w absydach.
W I połowie XVII w. dokonano barokizacji wnętrza kościoła. Romańskie kolumny i filary międzynawowe obmurowano cegłą i otynkowano. Zbudowano chór muzyczny w miejsce empory i dobudowano nową kruchtę, niszcząc romański portal. Powiększono większość otworów okiennych, zaś nawy pokryto sklepieniem kolebkowym. W XVIII w. dobudowano do fasady zachodniej monumentalne skarpy. Gdy na początku XIX w. klasztor skasowano, kościół zachował się w niezłym stanie, pełniąc cały czas funkcje parafialne. W II połowie XIX w. i na początku XX w. dokonano remontów wież. Odnowiono romańskie biforia i położono na nowo dachy. Na początku XX w. restaurowano też resztę kościoła, pozyskując fundusze ze sprzedaży cegieł z rozebranego zrujnowanego zachodniego skrzydła klasztoru. Tuż przed I wojną światową Stefan Szyller dokonał częściowej rekonstrukcji portalu romańskiego, którego fragmenty wówczas odnaleziono. Wymagało to podniesienia barokowego chóru muzycznego i przesklepienia przedsionka. Badania i prace przed i po wojnie pozwoliły odkryć i odnowić romańskie polichromie.
Największą atrakcją budowli czerwińskiej są pozostałości rzeźby portalowej. Rzeźba ta, powstała w kręgu oddziaływania wpływów włoskich, jest najstarszym w Polsce przykładem dekoracji o tak złożonym programie figuralnym. Do dziś w pierwotnym miejscu zachowała się para kolumn podtrzymujących bogato rzeźbione archiwolty. Portal romański znajdujący się w kruchcie pochodzi z I połowy XII w. Fachowcy podejrzewają włoski rodowód jego twórcy. W dużym stopniu został on zrekonstruowany na początku XX w. Najciekawsza jest dekoracja kapiteli kolumn w uskokach portalu. Na lewym jest antyczny heros ujarzmiający smoki, na prawym ulistniona maska, posiadająca znaczenie magiczno-symboliczne, będąca motywem antycznym. W lapidarium przechowywane są pozostałe fragmenty portalu, boczna część tympanonu i fragment węgara. W dolnej partii tympanonu znajduje się rząd arkadek, w których pierwotnie ustawione były figury apostołów; do dziś zachowały się tylko dwie. Pierwotnie tympanon był malowany i przedstawiał Chrystusa na majestacie lub w scenie Wniebowstąpienia. Dekorację węgarów stanowiły prostokątne nisze z umieszczonymi w nich półpostaciami. Zachowały się jedynie wyobrażenia Archanioła Gabriela, głowa Marii oraz popiersie drugiego anioła. Twórca czerwińskiego portalu przybył do Polski zapewne z doliny Padu. Odrzwia, które niegdyś znajdowały się w portalu, posiadały cenne okucia (dzisiaj na drzwiach w portalu południowym). Przytwierdzono do nich kołatkę czy antabę, wykonaną w I połowie XII w. – była to odlana z brązu głowa lwa, której z pyska wystawała ludzka główka. W 1939 r. zrabował ją niemiecki profesor Dagobert Frey.
Południowa kaplica świątyni zawiera bardzo cenne elementy dekoracji malarskiej kościoła. Na jej ścianie południowej znajdują się pochodzące prawdopodobnie z I połowy XIII w. niewielkie fragmenty monumentalnego malowidła przedstawiającego Sąd Ostateczny. Odkryte ono zostało ponad barokowym sklepieniem i przeniesione tutaj w latach 50. XX w. Na ścianie wschodniej znajdują się malowidła nieco innego charakteru, o grubym konturze. W dwóch górnych rzędach sceny z Genesis; przypuszcza się, iż freski te wykonał jakiś lokalny skryptor. Być może są powiększeniem iluminacji ze zdobionego kodeksu Genesis, pochodzącego z  połowy XII w. W trzech dolnych rzędach w prostokątnych kwaterach przedstawionych jest kilka innych scen staro- i nowotestamentowych: historia budowy arki Noego, ofiarowanie Izaaka przez Abrahama, a także przedstawienia świętych Piotra, Pawła i Szczepana. Na tej samej ścianie odkryto również fragmenty malowidła gotyckiego z XV w., które przeniesione zostały na ścianę północną. Przedstawiało ono najprawdopodobniej pietę. Przy oknach kaplicy widoczne są renesansowe ornamenty arabeskowe z I połowy XVI w. Na ścianie północnej kaplicy znajdują się malowidła z  XVII w. przedstawiające mękę Pańską. W kaplicy północnej znaleźć można resztki malowidła z XV w., a w kaplicy klasztornej znajduje się przedstawienie św. Krzysztofa. W głównej absydzie kościelnej malowidła z II ćwierci XVI w. przedstawiające 12 apostołów, wiązane z Hansem Dürerem.
Po ostatniej barokowej przebudowie kościoła ok. 1630 r. opat Mikołaj Szyszkowski sprowadził Wisłą z Krakowa główny ołtarz i zamówił również do niego obraz. Niestety, malarz nie ukończył go na czas. W jego centrum znajduje się uważany za cudowny obraz Matki Boskiej Czerwińskiej, który powstał w 1612 r., a jego autorem jest Łukasz z Łowicza. Obraz namalowany olejno, na płótnie, przyklejony do deski lipowej o wymiarach 275 x 125 cm, jest jedną z najpiękniejszych w Polsce replik obrazów Matki Boskiej Pocieszenia z Bazyliki Santa Maria Maggiore.
Zabudowania klasztorne, przylegające do świątyni od południa, pochodzą z XV–XVI w. Przebudowane zostały w XVII w. Z XV w. pochodzą plebania i dzwonnica zwana Bramą Opata Kuli. Wtedy też sklepiono gwieździście kaplicę, być może dawny refektarz w skrzydle południowym i dodano tam portal gotycki. Obok dzwonnicy znajduje się figura Chrystusa postawiona tutaj w pięćsetlecie przeprawy Jagiełły przez Wisłę. W początku XX w., w obliczu ruiny innych budynków, zaadaptowano na plebanię spichlerz z XVIII w.